• Kể từ 01/3/2019 Địa chỉ trang thông tin Sở VHTTDL Bắc Giang đăng nhập theo địa chỉ https://svhttdl.bacgiang.gov.vn
Liên kết

 

 

 

Thông kê truy cập
  • Tổng số lượt: 4831849
  • Số người đang xem: 14
  • Trong ngày: 952
  • Trong tuần: 26102
  • Trong tháng: 999606
  • Trong năm: 4479626
Trang chủ

Di sản tư liệu góp phần tìm hiểu lịch sử văn hóa thời Lý - Trần huyện Lục Ngạn

( 23:48 | 01/03/2011 ) Bản để inGửi bài này qua Email

Việt Văn

Huyện Lục Ngạn ngày nay, dưới thời Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần thuộc phần đất của huyện Na Ngạn, châu lộ Bắc Giang. Huyện Na Ngạn khi ấy bao gồm miền đất thuộc Lục Nam, Lục Ngạn và một phần huyện Yên Dũng (tỉnh Bắc Giang) ngày nay. Cuối thời Trần, đầu thời thuộc Minh, huyện Na Ngạn được chia thành 2 huyện Lục Na và Na Ngạn một thời gian, rồi tập trung thành huyện Lục Na. Thời kỳ thuộc niên hiệu Quang Thuận nhà Lê (1460 - 1470) huyện Lục Na được đổi tên  thành huyện Lục Ngạn thuộc phủ Lạng Giang. Cứ liệu trên được các tài liệu sử học chính thống ghi nhận, và trong văn khắc trên các bệ tượng đá tạo năm Hồng Đức thứ 25 (1694) ở chùa Khám Lạng ghi danh nhiều tín thí thuộc các xã Chỉ Tác, Cẩm Lý, Đông Lạc huyện Lục Ngạn công đức cho việc tạo tượng tại bản tự đã ghi nhận điều đó. Như vậy tên gọi Lục Ngạn hàm ý: miền đất nằm bên bờ sông Lục (Lụcmiền đất, ngạnbờ sông, ven sông). Tên gọi Lục Ngạn sau đó luôn được nhà nước phong kiến duy trì, tuy nhiên, ở mỗi thời kỳ lại có cương thổ hành chính khác nhau nhưng cơ bản vẫn nằm ở ven đôi bờ sông Lục.

Hiện nay, có nhiều bộ chính sử nước nhà được công bố rộng rãi như Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, Lịch triều hiến chương loại chí… và một số sử sách tàng lưu ở các thư viện, kho lưu trữ di sản tư liệu của Trung Quốc, có giá trị tìm hiểu, nghiên cứu về lịch văn hóa Việt Nam nói chung, tỉnh Bắc Giang, huyện Lục Ngạn nói riêng dưới thời Lý - Trần. Tiêu biểu là Tống sửQuế Hải chí . Tống sử là một bộ sách lịch sử trong Nhị thập tứ sử của Trung Hoa. Sách này kể lịch sử thời nhà Tống, tức là Bắc TốngNam Tống; được viết xong vào năm 1345 và do Thoát Thoát biên soạn.  Ngoài các tài liệu chính sử được nhiều người khai thác, thì ở các kho gia thư còn lưu giữ nhiều thư tịch liệu liên quan góp phần tìm hiểu thêm về tín ngưỡng thờ các nhân vật thời Lý Trần ở huyện Lục Ngạn. Chúng tôi xin được giới thiệu sơ lược một số tài liệu thư tịch, văn khắc còn ít được phổ biến.

Bắc Giang địa chí: Do Nhật Nham Trịnh Như Tấu, người phủ Lạng Thương biên soạn (xuất bản năm 1937),  với 720 trang, khổ 19 x 27cm và nhiều bản đồ, ảnh, bảng thống kê minh hoạ. Tập sách địa chí biên soạn theo phong cách hiện đại giúp độc giả tìm hiểu về vị trí vùng đất Bắc Giang được đặt trong nước Việt Nam từ thời Vua Hùng đến thời cận, hiện đại, như: thời Vua Hùng thuộc bộ Vũ Ninh của nước Văn Lang; thời thống trị của các vương triều Trung Hoa thuộc quận Tượng (nhà Tần), thuộc huyện Long Biên (nhà Tuỳ, Đường); thời Lý - Trần thuộc lộ Bắc Giang. Phần phụ lục, sách đã giới thiệu với bạn đọc về sự biến đổi của các đơn vị hành chính, phủ, huyện, tổng, xã, thôn, trại… của Bắc Giang từ cuối thế kỷ XIX đến nay. Bản đồ một số phủ, huyện trước đây nay thuộc tỉnh Bắc Giang đã được các tác giả đưa vào tập sách để minh chứng cho sự đổ thay đó. Tập sách là kết khảo cứu, biên soạn công phu về miền đất Bắc Giang, trong đó có nhiều thông tin quý về lịch sử văn hóa huyện Lục Ngạn thời  Lý - Trần.

Lục Nam địa chí:. Sách còn nguyên vẹn, toàn văn chữ Hán xen Nôm (tên địa danh), chữ viết tay kiểu chân thư đẹp, rõ ràng dễ đọc. Mỗi tờ giấy lại được gấp đôi đóng kiểu truyền thống. Mỗi tờ được viết trên hai mặt giấy, chưa đánh số thứ tự nhưng đã chấm câu, đánh dấu tên địa danh, tên người rất mạch lạc, nên rất thuận lợi cho việc dịch thuật. Mười hai tờ đầu là phần ghi chép về huyện Đông Triều (nay thuộc tỉnh Quảng Ninh). Mười hai tờ giữa ghi chép huyện Chí Linh (nay thuộc tỉnh Hải Dương). Tám tờ cuối (15 trang) chỉ chép về huyện Lục Ngạn. Mỗi huyện lại được ghi chép theo hệ thống gồm 9 đề mục rõ ràng: 1. Thành trì (Thành cổ)./ Sơn xuyên (sông núi)/ Lý lộ (đường bộ)/ Nhân vật (Danh nhân tiêu biểu)/ Diên cách (giới hạn địa giới)/ Phong tục (phong tục tập quán tiêu biểu)/ Cổ tích (di tích tín ngưỡng văn hóa)/ Kỹ nghệ (nghề truyền thống)/ Thổ sản (sản vật quý).  Mục Sơn xuyên, sách Lục Nam địa chí viết về chùa Am vãi: “Núi Am Ni: ở phía đông bắc xã Nam Điện – cao hơn ngàn trượng, lên núi có thể nhìn được các đường núi ở bốn xung quanh thuộc Đông Triều và Lạng Giang. Có một giếng ở đỉnh núi, nước rất trong ngon. Lại có chùa cổ, tương truyền là nơi Công chúa nhà Trần xuất gia tu hành ở đó”. Mục Phong tục: Ghi chép hai lễ hội tiêu biểu, đó là: Hội rước thần Đinh Tiên Hoàng ở xã Tòng Lệnh (Lục Nam). Hội rước thần và trò diễn tích Thám hoa Vũ Thành đánh giặc ở Bãi Dược xã Há Hộ. Mục Cổ tích giới thiệu một số di tích nổi tiếng trong vùng và kèm theo nội dung tóm tắt sự tích thần, đó là điện Bảo Linh ở Hả Hộ (nay thuộc xã Hồng Giang) thờ Thám hoa Vũ Thành.

Định Chế xã chí, do cán bộ Bảo tàng tỉnh sưu tầm tại địa phương. Định Chế lã tên xã ở thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 20 (có tên Nôm là làng Chể) thuộc tổng cho ta biết được một số địa danh có liên quan tới nhà Lý ở thung lũng sông Lục Nam. Cụ thể là: “Vua Lý sinh được công chúa Thái Đường Thái Trưởng lấy chồng làm quan Tả bộc xa là Vũ Tỉnh người xã Tòng Lệnh. Thuỵ Thiên công chúa, Bình Dương công chúa, Thiên Thành công chúa, An Hoa công chúa, ba công chúa sau không lấy chồng, đi tu đạo Phật, một ngày nọ cùng nhau đến Tòng Lệnh thăm chị. Thấy ở Định Chế có chùa Long Vũ cảnh đẹp, có pháp sư trụ trì, bèn đến theo đòi học đạo. Vua cho đổi tên chùa là chùa Hưng Vũ, phong đạo hiệu cho pháp sư là Giác Hào. Vì thế dân chúng tới tu học ở chùa rất đông. Trên núi có am Thanh Viện. Thời Lý, Vũ Thành có cha là Vũ Tỉnh làm quan, mẹ là công chúa Thái Đường, sinh ra ông. Đức ông sai đến chân núi Bảo Đài, tiếng Giáp Trấn Lạng Sơn lập đền…”

Lý Thường Kiệt - Lịch sử ngoại giao và tôn giáo triều Lý , sách do học giả Hoàng Xuân Hãn biên soạn đầu thế kỷ 20, có dẫn các sách sử Trung Quốc nói tới vùng Lục Ngạn thời Lý và các Tù trưởng họ Thân như sau: "Giáp Động là một động lớn chủ động tên là Giáp Thừa Quý, lấy con Lý Công Uẩn rồi đổi ra họ Thân. Con Thừa Quý là Thiệu Thái lại lấy con gái Đức Chính (Thái Tông). Con Triệu Thái là Cảnh Long lại lấy con gái Nhật Tôn ( Thánh Tông)". Vẫn sách này có chép rằng: “Nội trong các dân Khê Động trên đất Lý, họ Thân chiếm địa vị đặc biệt… ấy là dân họ Giáp, thuộc Lạng Châu, họ Thân ba đời làm phò mã dưới triều Lý. Nguyên họ Giáp sau đổi ra họ Thân. Chữ “Thân” khác chữ “Giáp” chỉ dài thêm nét sổ ở phía trên. Động Giáp chắc ở phần tỉnh Bắc Giang và phía nam ải Chi Lăng.”….

Thần sắc lịch triều phong sách, sách chữ Hán, do một tác giả người thôn Húi xã Đan Hội (Lục Nam) biên soạn đầu thế kỷ 20. Sách biên chép các bài văn tế các sự lệ của thôn Húi trong năm và ghi chép, thống kê danh thần, mỹ tự thần, số lượng sắc phong hiện tàng lưu của các thôn xã thuộc huyện Lục Ngạn thời bấy giờ. Sách này là nguồn tư liệu đặc biệt quý giá cho việc tìm hiểu về tín ngưỡng thờ thành hoàng ở các địa phương hai huyện Lục Nam và Lục Ngạn. Trong số các danh thần kê trong sách có nhiều vị nhân thần (phúc thần) được tôn thờ ở các thôn xã thuộc phần đất huyện Lục Ngạn ngày nay. Tiêu biểu là các danh thần như: Các công chúa nhà Lý, Quận công Vi Hùng Thắng, Tri biên đầu Thượng tướng quân Vũ Thành…

Tư liệu điền dã (Sắc phong, thần tích, bài vị):

Qua quá trình công tác tại các làng xã và tra cứu tư liệu ở các kho lưu trữ, chúng tôi được tiếp cận nhiều thần tích, sắc phong liên quan đến các danh thần có nguồn gốc thời Lý - Trần được tôn thờ ở huyện Lục Ngạn. Tiêu biểu nhất là đền Từ Hả (xã Hồng Giang), đền Khánh Vân (xưa thuộc thôn Hà Thị) thị trấn Chũ, đền Cầu Từ (xưa thuộc xã Từ Xuyên), đình Chể (xã Phượng Sơn)… Các danh thần thời Lý - Trần cơ bản là: Tri biên thượng tướng quân Vũ Thành (các nhà nghiên cứu văn hóa chứng minh là hiện thân của Phò Mã Thân Cảnh Phúc), các công chúa nhà Lý và Quận công Vi Hùng Thắng. Các bản thần tích, thần sắc phong cho các địa phương tôn thờ Tướng quân Vũ Thành và các công chúa nhà Lý cơ bản có niên đại từ triều vua Tự Đức (1848 - 1887) trở về sau. Riêng thần sắc phong cho Hùng Thắng Quận công chỉ được nhắc ghi một lần vào năm Khải Định thứ 2 (1917).

Về sắc phong: Trong nội dung sắc phong cho các công chúa và tướng quân Vũ Thành chỉ có tên địa phương được phong sắc là khác nhau, còn tùy từng năm, từng đợt ban phong, các mỹ tự của các danh thần thờ trong vùng đều giống nhau.,

Về thần tích (sự tích, thần phả, ngọc phả) về các công chúa nhà Lý và tướng quân Vũ Thành có nội dung tương đối thống nhất.

Cùng với các di sản thư tịch trên, tại các di tích ở huyện Lục Ngạn còn lưu giữ một số văn khắc (hoành phi, câu đối, bài vị… trên gỗ, đá có nội dung liên quan đến các danh nhân, danh thần thời Lý - Trần như:

Trên đây chúng tôi giới thiệu một số di sản tư liệu còn chưa được phổ biến rộng rãi có liên quan đến việc tìm hiểu, nghiên cứu về lịch sử văn hóa miền đất Lục Ngạn dưới thời Lý Trần. Chúng tôi thiết nghĩ, đây là những di sản tư liệu quý, trong số đó, có các tác phẩm viết bằng chữ Hán Nôm chưa được dịch ra quốc ngữ, nên mong lãnh đạo địa phương, các đồng chí lãnh đạo cơ quan chuyên môn ngành văn hóa tỉnh nhà quan tâm đầu tư cho việc dịch thuật, xuất bản phát hành rộng rãi để mọi độc giả cùng khai thác mà hiểu thêm về miền đất Bắc Giang - Lục Ngạn yêu dấu./.

;?>