• Kể từ 01/3/2019 Địa chỉ trang thông tin Sở VHTTDL Bắc Giang đăng nhập theo địa chỉ https://svhttdl.bacgiang.gov.vn
Liên kết

 

 

 

Thông kê truy cập
  • Tổng số lượt: 3409430
  • Số người đang xem: 33
  • Trong ngày: 3969
  • Trong tuần: 13839
  • Trong tháng: 113914
  • Trong năm: 3057207
Trang chủ

Giới thiệu tài liệu địa chí: Nội san nghiên cứu sử học

( 19:53 | 19/07/2011 ) Bản để inGửi bài này qua Email

Hoàng Thị Yến

Phong trào nông dân Yên Thế là sự kiện lịch sử quan trọng nhất của phong trào nông dân khởi nghĩa thời cận đại. Cuộc khởi nghĩa kéo dài 30 năm từ thời Cần Vương qua đầu thế kỷ XIX. Các cuốn sách nghiên cứu về phong trào này, tiêu biểu là cuốn “Hoàng Hoa Thám và phong trào nông dân Yên Thế” của các tác giả Đinh Xuân Lâm, Nguyễn Văn Sự, Trần Hồng Việt cho rằng nguyên nhân trực tiếp của phong trào này là nạn chiếm đoạt ruộng đất của thực dân Pháp. Tuy nhiên, trong cuốn Nội san Khoa sử năm 1969 của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội có in bài nghiên cứu: “Việc cướp đoạt ruộng đất của điền chủ Pháp ở các tỉnh trung du vào những năm cuối thế kỷ XIX và sự phát sinh phong trào nông dân Yên Thế” của tác giả Nguyễn Văn Kiệm với 17 trang in trên khổ 30cm lại cho rằng cách giải thích trên là chưa chính xác và đầy đủ.

Tác giả cho rằng phong trào kháng chiến chống Pháp của nông dân Yên Thế đã bắt đầu nổ ra ngay lúc thực dân Pháp kéo quân lên xâm lược vùng này. Tháng 3 năm 1884, quân Pháp do BơrieđờLít chỉ huy đánh chiếm thành Tĩnh Đạo và tổ chức càn quét. Trong lúc càn quét chúng đã chạm súng với rất nhiều nghĩa quân trong đó có toán quân của Đề Nắm và Bá Phức. Như vậy, thời điểm phát sinh phong trào kháng chiến ở Yên Thế có thể tính từ năm 1884. Trong khi đó việc chiếm đoạt ruộng đất của bọn điền chủ Pháp ở trung du nói chung và ở Yên Thế nói riêng xảy ra khá lâu sau khi phong trào đã bùng nổ. Ở trung du, do thực dân pháp chưa bình định nổi nên việc chiếm ruộng đất chỉ được khuyến khích từ năm 1888 với sắc lệnh 7/7/1888. Phải từ những năm 90 của thế kỷ XIX trở đi, việc chiếm đoạt ruộng đất của điền chủ Pháp ở trung du mới gọi là đáng kể và đặc biệt ồ ạt từ năm 1896, tức là khi phong trào nông dân Yên Thế đã bước vào cuộc giảng hòa lần thứ 2. 

Trong bài nghiên cứu này, tác giả có đưa ra những con số thống kê cụ thể để thấy được việc chiếm đoạt ruộng đất của thực dân Pháp ở trung du và ở Yên Thế xảy ra khá lâu sau khi phong trào nông dân Yên Thế đã bùng nổ.

Để chứng minh, tác giả đã khảo sát hoàn cảnh lịch sử của Yên Thế trước và trong khi phong trào bùng nổ. Trong đó, đặc biệt chú ý tới tình hình ruộng đất và mối liên hệ giữa tình hình này với cuộc khởi nghĩa. Tác giả thấy trước khi Pháp đến đất đai ở vùng này rất phì nhiêu, do vậy đã thu hút nhiều người miền xuôi lên sinh sống. Họ là những nông dân mất ruộng đất vào tay địa chủ phong kiến, bị bần cùng hóa hoặc những người bị chính quyền phong kiến đàn áp, ức hiếp. Do có cùng cảnh ngộ nên dân ở đây biết đoàn kết và có ý thức bảo vệ cuộc sống mà họ xây dựng. Chính vì vậy mà khi thực dân Pháp đánh chiếm vùng Yên Thế, chúng đã vấp phải sự kháng cự mạnh của các toán vũ trang tự vệ của địa phương.

Theo tác giả lập luận, trong khoảng thời gian từ 1884 đến 1892 thực dân Pháp còn đang ở vào thời kỳ hành quân chiếm đất để làm chủ vùng Yên Thế. Trong những năm đó việc chiếm đoạt ruộng đất của bọn điền chủ Pháp ở miền trung du nói chung cũng chưa đáng kể. Còn việc chiếm đoạt ruộng đất ở Yên Thế cũng chưa thể có được. Do đó, đây không phải là động cơ trực tiếp của các cuộc khởi nghĩa chống Pháp ở Yên Thế. Mà đó chính là ý thức tiếp tục bảo vệ cuộc sống tự do của cư dân Yên Thế trước kẻ thù xâm lược. Đó cũng chính là lòng yêu nước, truyền thống yêu nước của họ được thể hiện qua ý thức bảo vệ cuộc sống tự do của mình.

Từ năm 1892 đến năm 1897, thực dân Pháp về cơ bản đã trấn áp được các cuộc khởi nghĩa vũ trang và hoàn thành cuộc bình định ở đồng bằng, đồng thời tập trung lực lượng để trấn áp các cuộc khởi nghĩa ở trung du, đặc biệt là khu vực thung lũng sông Thương kéo dài từ Bắc Ninh, Bắc Giang lên Lạng Sơn. Chúng ra sức bóc lột thuế má, sưu dịch, chiếm đoạt ruộng đất khiến tình trạng lưu vong hóa của nông dân đồng bằng ngày càng nghiêm trọng. Trong những năm này có nhiều người ở các địa phương khác kéo về Yên Thế để nương náu vì ở đây nghĩa quân vẫn còn làm chủ, chưa có sự khống chế chặt chẽ của chính quyền thực dân và phong kiến. Lúc này mục tiêu đấu tranh và đường lối hành động của Hoàng Hoa Thám (Đề Thám) so với trước vẫn không có gì thay đổi, vẫn là mục tiêu làm chủ vùng rừng núi Yên Thế để được sống tự do.

Từ năm 1893 -1897, mục tiêu đó vẫn được Đề Thám kiên trì theo đuổi. Về cơ bản vẫn là sự kế tục nguyện vọng sống tự do của nông dân Yên Thế. Tuy nhiên, giai đoạn này có rất nhiều nghĩa quân ở các cuộc khởi nghĩa ở nơi khác lên Yên Thế đứng dưới cờ của Đề Thám để chiến đấu nên cuộc khởi nghĩa không còn giữ nguyên tính chất địa phương đơn thuần ban đầu nữa. Bấy giờ cuộc khởi nghĩa phản ánh nguyện vọng của nông dân yêu nước, lưu vong của hầu khắp Bắc Kỳ và nó đã trở thành một phong trào yêu nước giải phóng dân tộc lớn với những nét độc đáo của nó.

Giai đoạn 1897-1908, nghĩa quân đi vào xây dựng cuộc sống và căn cứ của mình. Hoàng Hoa Thám giảng hòa với Pháp với nguyện vọng sống cuộc sống lao động cần cù, quan hệ bình đẳng và đời sống tinh thần thuần phác. Nhưng từ khi Đume sang làm toàn quyền, thực dân Pháp đã tiến hành chính sách bóc lột kinh tế rất khốc liệt, ruộng đất thì chiếm đoạt ồ ạt. Trong những năm này Bắc Giang vẫn là một trong những tỉnh bị thực dân Pháp cướp đoạt ruộng đất nhiều nhất. Riêng ở Yên Thế bọn điền chủ Pháp lập đồn điền ngay sát khu căn cứ nghĩa quân. Cũng trong thời gian này, cuộc đấu tranh giữa nông dân tá điền với điền chủ Pháp đã nổ ra khá gay gắt, bỏ hợp đồng, không nộp tô, đòi ruộng. Trong lúc đó nghĩa quân của Hoàng Hoa Thám lại đi vào khai phá ruộng hoang và xây dựng cuộc sống ở Phồn Xương.

Thực dân Pháp không thể công nhận một vùng ngoài pháp luật như vậy nên năm 1908 chúng quyết định thủ tiêu Phồn Xương. Nghĩa quân Yên Thế đã phải đánh đổi bằng xương máu mới có được cuộc sống tự do nên họ quyết tâm bảo vệ cuộc sống đó đến cùng. Tuy nhiên do sức địch quá mạnh nên nghĩa quân không thể chống đỡ nổi. Đến năm 1913 Đề Thám bị sát hại, kết thúc một quá trình đấu tranh kiên cường và bền bỉ của nông dân Yên Thế.

Cuối bài nghiên cứu, tác giả kết luận rằng việc chiếm đoạt ruộng đất của thực dân Pháp ở Bắc Kỳ chỉ bắt đầu mạnh từ những năm 90 của thế kỷ XIX và thực sự ồ ạt trong những năm 1896, 1897, 1898 đã khiến cho nhiều nông dân lưu vong ở trung du dẫn đến nguyên nhân làm cho cuộc khởi nghĩa Yên Thế tăng thêm lực lượng và thời gian chiến đấu chứ không phải là nguyên nhân phát sinh trực tiếp và thường xuyên của cuộc khởi nghĩa.

Để tìm hiểu rõ hơn những phân tích của tác giả Nguyễn Văn Kiệm về nguyên nhân cuộc khởi nghĩa Yên Thế, các trân trọng mời các bạn tìm đọc tài liệu địa chí  “Nội san nghiên cứu sử học” tại Kho Địa chí - Thư viện tỉnh Bắc Giang với ký hiệu SC.000140.

;?>