• SỞ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BẮC GIANG - Đ/C SỐ 74 Đ. NGUYỄN THỊ LƯU - P. NGÔ QUYỀN - TP. BẮC GIANG
Liên kết

 

 

 

Thông kê truy cập
  • Tổng số lượt: 2127476
  • Số người đang xem: 11
  • Trong ngày: 1197
  • Trong tuần: 8089
  • Trong tháng: 143334
  • Trong năm: 1775253
Trang chủ

Gia phong truyền thống của người Việt ở Bắc Giang

( 18:12 | 20/12/2011 ) Bản để inGửi bài này qua Email

Gia phong là từ Hán Việt. Gia nghĩa là nhà, phong là nền nếp, khuôn phép giáo dục… Từ điển Từ Hải của Trung Quốc giải thích là "gia thế được truyền lại thành phong tục thông thường trong xã hội" (gia thế tương truyền chỉ phong thượng).

Từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh giải nghĩa gia phong là: "Thói nhà: tập quán, giáo dục trong gia tộc"; Theo Hán Việt từ điển của Thiều Chửu, gia phong là: “Thói nhà, ý nói sự gì kẻ kia xướng, người này nối theo dần dần thành tục quen, như vật theo gió, vẫn cảm theo đó mà không tự biết vậy”. Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (Hoàng Phê chủ biên, NXB Đà Nẵng - Trung tâm Từ điển học, Hà Nội - Đà Nẵng, 1997) định nghĩa gia phong là "nền nếp riêng của một gia đình phong kiến, nếp nhà".

Như vậy, gia phong là sắc thái văn hóa của mỗi nhà (gia đình, gia tộc) có nền nếp, có văn hóa truyền thống. Mỗi gia đình được cộng đồng, xã hội đề cao và được coi như nhà có gia phong phải là gia đình thường xuyên giữ gìn, tuân thủ được: gia giáo, gia lễ, gia huấn, gia phả.

Gia giáo là sự giáo dục, giáo dưỡng của người bề trên bảo ban người bề dưới theo tập tục tốt đẹp truyền thống của gia đình. Một đứa trẻ, một chàng thanh niên, cô gái mà ngoan ngoãn, lễ phép… được mọi người khen là con nhà có gia giáo, tức là con nhà được giáo dục, chàng trai cô gái kia được hưởng sự giáo dục tốt của gia đình.

Gia lễ là cung cách ứng xử, ăn nói, hành vi đối đãi, báo đáp của mỗi thành viên trong gia đình với nhau theo nghi lễ truyền thống hay tập tục riêng trong đời sống hàng ngày từng được lưu truyền trong gia đình, gia tộc mà các thế hệ sau phải tôn trọng và gìn giữ.

Gia huấn là những lời truyền dạy cho con cháu về điều hay lẽ phải phù hợp với đạo đức, đạo lý của gia đình và xã hội. Gia huấn có thể được ghi chép thành văn bản để lưu truyền nhưng có khi chỉ tồn tại ở di ngôn.

Gia phả là loại văn bản ghi nguồn gốc, lịch sử hình thành, phát triển dòng họ, công đức của tổ tiên…để giáo dục các thành viên trong gia đình, gia tộc biết và phát huy truyền thống của họ mạc.

Giữ gìn gia phong cũng chính là việc thực hiện đầy đủ và giữ gìn được gia pháp, gia đạo, gia phạm, gia tắc và gia thế. Gia đạo (đạo lý của gia đình, gia tộc), gia pháp (phép tắc của gia đình, gia tộc); gia phạm (quy phạm chuẩn mực của gia đình), gia tắc (nguyên tắc, quy tắc trong gia đình, gia tộc) mà mỗi gia đình phải tuân theo để thực hiện gia phong nhằm mang đến cho gia thanh (tiếng thơm của gia đình, gia tộc) và gia thế (tức vị trí, thế mạnh, tính ưu điểm của gia đình, gia tộc trong xã hội, thế lực của mỗi gia đình, gia tộc trong xã hội của mỗi gia đình, dòng họ).

Nói theo cách dân dã thì gia phong là thói nhà, nền nếp trong nhà, trong gia đình bao gồm nếp ăn, nếp ở, nếp suy nghĩ, nếp ứng xử, làm lụng của mỗi cá nhân trong một cộng đồng gia đình, gia tộc đã lưu truyền từ đời này sang đời khác trải qua nhiều thế hệ, được mọi người trong gia đình, xã hội công nhận và tự giác làm theo để duy trì sự ổn định cuộc sống thường nhật và phát triển xã hội.

Gia phong truyền thống của người Việt ở Bắc Giang xưa nay chịu nhiều ảnh hưởng và là sản phẩm của văn hóa phương Đông, mà trực tiếp là giáo lý của các tôn giáo: Nho, Phật, Đạo giáo nhưng rõ nét vẫn là Nho giáo, nhất là trong việc d¹y dç, häc hµnh.

Việc dạy dỗ, học hành cho con em ở Bắc Giang xưa không có tính bình đẳng nam nữ. Quan niệm trọng nam khinh nữ xưa thấm sâu vào tiềm thức người Việt ở Bắc Giang. Học kiến thức, học đạo đức làm người, nghề nghiệp do thầy đồ kết hợp cùng gia đình đảm nhiệm. Nhưng học cách ứng xử sao cho có nhân, có nghĩa, có luân thường đạo lý lại được ông bà, cha mẹ, cô dì, chú bác răn dạy thường xuyên ở mọi lúc, mọi nơi từ thuở lọt lòng. Thông thường ông nội, bố, chú bác dạy con theo tư tưởng Nho giáo, lấy Tam cương, Ngũ thường, Tam tòng, Tứ đức…dạy con cháu cách tu thân, tề gia nội trợ, đối nhân xử thế.

Tam cương là ba mối quan hệ: quân thần (vua tôi), phụ tử (cha con), phu thê (chồng vợ). Quân thần: "Quân xử thần tử, thần bất tử bất trung", nghĩa là: dù vua có bảo cấp dưới chết đi nữa thì cấp dưới cũng phải tuân lệnh, nếu cấp dưới không tuân lệnh thì cấp dưới không trung với vua.  Phụ tử: "phụ sử tử vong, tử bất vong bất hiếu”, nghĩa là: cha khiến con chết, con không chết thì con không có hiếu. Phu thê: "phu xướng phụ tùy" nghĩa là: chồng nói, vợ phải nghe theo.

Ngũ thường là năm điều thường có trong khi ở đời, gồm: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín. Nhân là lòng yêu thương đối với muôn loài vạn vật. Nghĩa là cách cư xử với mọi người công bình theo lẽ phải. Lễ là sự tôn trọng, cung kính, hòa nhã trong khi cư xử với mọi người. Trí là sự hiểu biết lý lẽ, phân biệt thiện ác, đúng sai. Tín là niềm tin, giữ đúng lời, đáng tin cậy.

Tam tòng là ba điều người phụ nữ phải theo, gồm: "tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử" (Người phụ nữ khi còn ở nhà phải theo cha/ lúc lấy chồng phải theo chồng/nếu chồng qua đời phải theo con).

Tứ đức là bốn tính nết tốt người phụ nữ phải có là: công - dung - ngôn - hạnh. Công: làm giỏi, khéo léo trong việc làm. Dung: Biết tự trang điểm, trau chuốt nhan sắc cho bản thân, hòa nhã trong sắc diện. Ngôn: dịu dàng, mềm mại trong lời nói. Hạnh: tức là đức hạnh, tính nết nhã nhặn, nhu mì.

Các bà mẹ (cả bà, cô, dì…) lại lấy lời hay, lẽ phải của đạo Phật để dạy con cháu tính thiện, lòng nhân nghĩa, khoan dung, độ lượng, vị tha. Các bà, các mẹ cũng chính là người thầy dạy con cái giỏi giang việc nội trợ, vệ sinh, ăn uống… Những câu thành ngữ mang đậm triết lý Phật giáo như “ác giả ác báo”,  “ác giả ác lai” (kẻ nào làm điều ác với người khác thì sẽ gặp phải điều ác), “ác khẩu thụ chi” (Những người hay chửi rủa, buông ra những lời độc ác thì những điều đó sẽ vận vào chính họ), “Sinh dữ, tử lành”, “Sinh gửi, thác về” .v.v… thường được các bà, các mẹ dùng để răn dạy, bảo ban con cái sống sao cho thiện ích ở đời. Đến nay, một số gia đình ở Bắc Giang vẫn giữ được gia phong, vẫn lấy gia phong làm nền tảng đạo đức để răn dạy con cháu. Văn hóa trọng xỉ vẫn được mọi người tôn trọng. Trong giao tiếp, ứng xử mọi người cơ bản vẫn lấy lễ nghĩa để đối đãi như xưa.

Tuy nhiên, gia đình Việt Nam nói chung, gia đình ở Bắc Giang nói riêng đang bị ảnh hưởng quá nhiều của phong cách ngoại lai làm cho gia phong truyền thống bị ảnh hưởng. Trong thời kỳ hội nhập, phát triển kinh tế thị trường, bên cạnh những mặt tích cực, thì mặt trái cũng bộc lộ như bị chi phối bởi đồng tiền làm con người ta coi nhẹ hoặc quên đi nề nếp gia phong. Chính vì gia phong truyền thống tốt đẹp không còn được coi là khuôn mẫu trong văn hóa ứng xử; gia phong bị đảo chiều giá trị đồng thời cũng là sự xuống cấp của đạo đức của xã hội. Gần đây, trên các phương tiện thông tin đại chúng, các vụ trọng án liên tiếp xảy ra trên địa bàn tỉnh Bắc Giang như lời cảnh báo, sự thách đố với gia phong truyền thống mà xưa hiếm gặp.

Gia phong truyền thống là nền tảng hình thành chuẩn mực đạo đức của mỗi thành viên xã hội; là di sản tư liệu bất thành văn về giáo dục nhân cách con người; là chuẩn mực duy trì sự ổn định xã hội; là yếu tố cấu kết cộng đồng, duy trì củng cố góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa làng xã…Gia phong duy trì, bảo tồn những làng nghề truyền thống, góp phần phát triển kinh tế và làm lành mạnh môi trường tự nhiên, xã hội.

Gia phong cơ bản mang những yếu tố tích cực, bên cạnh đó còn biểu hiện mặt hạn chế, đó là: Gia phong với những khuôn phép gò bó đề cao tam cương, ngũ thường dẫn tới việc coi nhẹ vai trò của cá nhân, coi thường hạnh phúc của mỗi cá nhân; Gia phong là vấn đề mấu chốt để tạo nên quan niệm trọng nam khinh nữ, bất bình đẳng giới trong đời sống xã hội xưa và nay; Đề cao tinh thần gia tộc, coi trọng ý chí người trưởng tộc, bề trên thái quá, tư tưởng đóng kín với những tri thức bí truyền làm ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển kinh tế cộng đồng.

Để bảo tồn gia phong trước tác động của sự hội nhập kinh tế, Đảng và Nhà nước cần quan tâm, đầu tư cho một số công việc như sau:

Tuyên truyền những giá trị tốt đẹp của gia phong truyền thống đến đông đảo quần chúng nhân dân, trong đó quan tâm đến thế hệ trẻ học đường;

Xây dựng chuyên mục Giữ gìn gia phong truyền thống trên các phương tiện thông tin đại chúng (báo in, báo hình, báo phát thanh).

Đưa nội dung tốt đẹp của gia phong truyền thống vào sách giáo khoa để giáo dục thế hệ trẻ ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường; Trong đó quan tâm các tác phẩm gia huấn của các nhà Nho xưa đưa vào dạy học ở các trường trung học phổ thông, trung học cơ sở;

Tuyên dương khen thưởng kịp thời các tổ chức, cá nhân có thành tích trong công tác xây dựng gia đình văn hóa; Nâng cao chất lượng gia đình văn hóa ở các địa phương;

Có cơ chế chính sách, đầu tư tài chính hợp lý để bảo tồn gia phong truyền thống trong thời kỳ mới. Tăng cường đầu tư nguồn lực cho công tác nghiên cứu khoa học về vấn đề gia đình, khẳng định gia phong là khuôn thước đánh giá giá trị đạo đức, phong cách con người mới xã hội chủ nghĩa.

Nguyễn Văn Phong

;?>