• Kể từ 01/3/2019 Địa chỉ trang thông tin Sở VHTTDL Bắc Giang đăng nhập theo địa chỉ https://svhttdl.bacgiang.gov.vn
Liên kết

 

 

 

Thông kê truy cập
  • Tổng số lượt: 4150870
  • Số người đang xem: 25
  • Trong ngày: 3661
  • Trong tuần: 24792
  • Trong tháng: 318627
  • Trong năm: 3798647
Trang chủ

Phát lộ kiến trúc chùa cổ thời Lý trên phế tích chùa Đám Trì, huyện Lục Nam

( 09:14 | 25/01/2014 ) Bản để inGửi bài này qua Email

 

Đám Trì là một làng cổ ở tận cùng vùng sơn lâm Tây Yên Tử thuộc địa phận xã Lục Sơn, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang vừa phát lộ những dấu tích của nền văn hóa Lý – Trần. Phát hiện này đã mở ra những triển vọng mới cho việc nghiên cứu lịch sử văn hóa nói chung, lịch sử văn hóa hóa thời Lý - Trần miền Tây Yên Tử nói riêng, nhất là vấn đề quy hoạch, đầu tư, phát triển lợi thế trên tuyến du lịch tâm linh Tây Yên Tử của tỉnh Bắc Giang trong những năm tới.

Ngày 01 tháng 12 năm 2013, trong khi cuốc móng để nâng cấp tòa Tam bảo chùa làng, nhân dân thôn Đám Trì đã phát hiện nhiều vật liệu xây dựng bằng đất nung, đá cát kết ở độ sâu từ 35 - 70 cm. Trong số các vật liệu thu nhặt được dưới nền móng tòa Tam bảo có nhiều mảnh ngói và các con thú bằng đất nung có hình dáng và hoa văn đẹp, lạ. Ông Hoàng Văn Dân (Trưởng thôn) đã báo với lãnh đạo xã Lục Sơn và Bảo tàng tỉnh Bắc Giang về sự việc ngay hôm ấy.

Hỏi chi tiết thêm một số thông tin về các di vật phát hiện được, chúng tôi vô cùng phấn chấn rồi khẩn trương lên đường “trở về” Đám Trì và đã trực tiếp khảo sát thực địa, cùng di vật. Đến thực địa, ông Hoàng Văn Dân đưa cho chúng tôi xem các di vật phát hiện được gồm có một số mảnh ngói, con thú đất nung, một số hiện vật bằng đá và quả nhạc đồng (loại chuông nhỏ dùng đề lắc). Thật lạ, đây là những mảnh ngói bằng chất liệu đất nung tạo tác hình lá đề. Tuy không còn nguyên lành nhưng có kích thước khá lớn và hoa văn còn rõ nét được tạo tác rất chi tiết. Khi khôi phục theo hình dáng, các lá đề có chiều cao từ cuống đến chóp lá 20 cm, bề ngang chỗ rộng nhất 18 cm, bề dày xấp xỉ 3cm. Lá đề có chính giữa là hình ngôi tháp 7 tầng, hai bên có đôi rồng giun uốn chín khúc, hai đầu chầu vào tòa tháp, hai thân rồng uốn khúc rồi chập hai đuôi vào phần chóp của ngôi tháp. Ngôi tháp và đôi rồng được tạo tác hoa văn khá chi tiết. Thân rồng gầy mỏng, có đủ tua, bờm, long nhãn. Ngôi tháp đếm được 7 tầng có cả 7 ô cửa , mái ngói âm dương, thậm chí đủ cả các khánh gió treo dưới tàu mái. Mép lá mỏng hơn (2,5cm) tạo tác hình mây lửa kế tiếp cũng rất chi tiết và mềm mại. Vì bị ngâm vùi lâu dưới lòng đất ruộng nên mảnh ngói nào cũng bị mủn do hiện tượng hoàn thổ. Bên cạnh những mảnh ngói này, người dân cũng phát hiện ra các tiêu bản phần thân ngói âm dương để gắn phần lá đề nhưng số lượng ít.

Một loại ngói nữa được phát hiện nhiều hơn là những mảnh ngói mũi hài có bề rộng 20 - 22m, mũi hài cao 5 cm và một số phiên bản ngói mỏng khác đều có màu nâu đỏ nhưng còn khá rắn chắc.

Cùng với các mảnh ngói là các con thú (con kìm, con sấu) đất nung già màu xám tro rất ngộ nghĩnh và nhiều chân tảng, cối được tạo tác bằng đá cát kết.

Những di vật này được phát hiện trong diện tích hẹp chỉ vài mét vuông khi người dân đào móng để nâng cấp chùa làng. Ngoài các hiện vật phát hiện ở nền chùa, ông Trưởng thôn Hoàng Văn Dân còn cho chúng tôi xem quả nhạc đồng chỉ nhỏ bằng cái chén uống nước tuy đã xỉn màu nâu đen nhưng còn nguyên vẹn. Ông cho biết quả nhạc này do những người thợ khai thác đá tìm được trong hang đá ở Bãi Mai, địa điểm chỉ cách chùa một con suối thuộc địa phận thôn Chồi (cùng xã).

 Khảo sát địa điểm phát hiện các di vật, chúng tôi được biết: Chùa Đám Trì nằm ở  xứ đồng Khu Chùa, phía trước làng Đám Trì. Xứ đồng Khu Chùa còn có tên là Đồng Hang. Khu vực này cách Bãi Mai của thôn Chồi (cùng xã) chỉ một con suối. Phía trên cánh đồng Bãi Mai là núi đá vôi đang là công trường khai thác đá phục vụ nâng cấp, mở mang con đường 293 chạy ven sườn Tây Yên Tử đang được thi công.

Đối chiếu cùng các tiêu bản vật liệu ngói, con thú phát hiện ở các di chỉ khảo cổ được phát hiện trước đó như: Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội), chùa Dạm (Quế Võ - Bắc Ninh), đền Cầu Từ (Lục Ngạn - Bắc Giang)…, chúng tôi xác định ngói lá đề là sản phẩm của ngôi chùa xây dựng từ thời Lý (thế kỷ 11 - 13), mảnh ngói mũi hài là di vật đặc trưng thời Trần (thế kỷ 13 - 14). Một số loại ngói khác và con thú đất nung phát hiện ở đây là sản phẩm của thời Lê Trung Hưng (thế kỷ 16 -18). Ý kiến của chúng tôi cũng nhận được sự đồng thuận của Tiến sĩ Khảo cổ học Trịnh Hoàng Hiệp (Trưởng phòng Kim khí, Viện Khảo cổ học thuộc Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam). Ông cho biết thêm: Loại ngói lá đề có hình rồng Lý và ngôi tháp mới được phát hiện ở Ly cung của Hoàng thành Thăng Long mà rất hiếm gặp ở các di tích khác.

Cũng qua lớp văn hóa phát lộ trên phế tích chùa Đám Trì chúng tôi còn thấy nhiều mảnh ngói, đồ dân dụng bằng chất liệu sành nâu, đất nung …của các thời Lê - Mạc, Lê Trung hưng, Nguyễn sau này, nhưng đậm đặc hơn vẫn là dấu tích thời Lý - Trần, Lê Trung hưng; dấu vết thời Nguyễn xuất lộ ít và thưa.

Trở lại cách đây hơn chục năm chúng tôi đã có vài dịp ngược về miền sơn lâm đất Lục khảo sát các di tích, phế tích cùng danh lam thắng cảnh ở vùng Tứ Sơn (huyện Lục Nam) để sưu tầm tư liệu tham gia biên soạn bộ Địa chí Bắc Giang, gồm 4 tâp khá đồ sộ (Từ điển văn hóa, Lịch sử và văn hóa, Địa lý và kinh tế, Di sản Hán Nôm). Đến các làng cổ ở xã Lục Sơn như: Đám Trì, Chồi, Hổ Lao…chúng tôi đã sưu tầm được nhiều truyền thuyết dân gian và nhiều dấu tích vật chất là các vật dụng bằng chất liệu sành/gốm thời Trần, Lê - Mạc phát lộ trên các di tích/phế tích chùa chiền tại địa phương. Do khuôn khổ biên soạn một mục từ có nội dung khái quát nhất chúng tôi đã viết về chùa Đám Trì và được in ở trang 188 (sách do Sở VHTT tỉnh Bắc Giang - Trung tâm UNESCO thông tin tư liệu lịch sử và văn hóa xuất bản năm 2002) như sau: “Chùa Đám Trì nằm ở xứ Đồng Hang, thuộc thôn Đám Trì, xã Lục Sơn, huyện Lục Nam. Tương truyền, chùa được xây dựng dưới triều Trần, là nơi thờ Phật và các Công chúa nhà Trần đã có công xây dựng chùa. Xưa chùa có quy mô lớn, đã bị Pháp đốt phá từ ngày 15. 10. 1948. Năm 1994, chùa được dựng lại trên nền đất cũ với gần chục pho tượng Phật gỗ mít để thờ. Công trình mới gồm có tòa Tiền đường 3 gian, nối liền với thượng điện 1 gian nhỏ phía sau theo kiến trúc hình chuôi vồ, nhà xây kiểu gác tường khá chắc chắn”.

Như vậy, qua các mẫu vật liệu kiến trúc phát hiện ở đây có thể khái quát về lịch sử chùa Đám Trì như sau: Chùa được xây dựng từ thời Lý - Trần và được trùng tu vào những thời kỳ sau này dưới các triều đại Lê - Mạc, Nguyễn. Ngôi chùa chỉ bị lụi tàn khi giặc Pháp nhảy dù xuống Mai Sưu hòng truy lùng cơ quan đầu não của tỉnh Lục Sơn Hải và các đơn vị bộ đội ta vào mùa thu năm 1948.

Dưới thời Lý (thế kỷ 11 - 13), Phật giáo thịnh hành, nhà nước phong kiến thường chọn những nơi có non cao cảnh đẹp để dựng chùa thờ Phật. Căn cứ thư tịch cổ và cứ liệu thực tế, các nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa đã khái quát về sự hưng thịnh với sự ngưỡng mộ đạo Phật của các bậc đế vương triều Lý bằng việc đầu tư xây dựng ba loại chùa Phật: Đại danh lam, trung danh và tiểu danh lam để giáo hóa lòng dân. Và có lẽ miền đất Lục Sơn khi ấy đã có cư dân đông đúc và đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của đạo Phật nên nhà nước mới bỏ tiền xây dựng danh lam ở miền đất này.

Việc phát lộ các vật liệu kiến trúc thời Lý ở Đám Trì cho thấy: Sự xuất hiện khá dày các ngôi chùa thời Trần ở sườn Tây Yên Tử như: Am Vãi, Hồ Bấc, Sơn Tháp, Mã Yên, Bát Nhã, Thanh Mai, Côn Sơn do các thế hệ vua Trần và Tam tổ Trúc Lâm mở mang chính là dựa trên cơ sở các danh lam có thời Lý như: chùa Cao (Khám Lạng - Lục Nam), chùa Bạch Vân (Phượng Sơn - Lục Ngạn) và nay nữa là chùa Đám Trì. Các dấu tích về một danh lam thời Lý ở  Đám Trì xã Lục Sơn đã mở ra những triển vọng mới cho việc nghiên cứu lịch sử văn hóa nói chung, lịch sử văn hóa hóa thời Lý - Trần miền Tây Yên Tử nói riêng, nhất là vấn đề quy hoạch, đầu tư, phát triển lợi thế trên tuyến du lịch tâm linh Tây Yên Tử của tỉnh Bắc Giang trong những năm tới./.

Nguyễn Văn Phong

 

;?>