• Kể từ 01/3/2019 Địa chỉ trang thông tin Sở VHTTDL Bắc Giang đăng nhập theo địa chỉ https://svhttdl.bacgiang.gov.vn
Liên kết

 

 

 

Thông kê truy cập
  • Tổng số lượt: 4504138
  • Số người đang xem: 24
  • Trong ngày: 269
  • Trong tuần: 35430
  • Trong tháng: 671895
  • Trong năm: 4151915
Trang chủ

Tìm hiểu Di tích và vị Thành hoàng được thờ ở đình Tiên Nghiên/ Văn Xá, huyện Việt Yên

( 11:53 | 30/05/2014 ) Bản để inGửi bài này qua Email

 

Về thời gian khởi dựng và trùng tu đình Tiên Nghiên/Văn Xá.                    

Đình Văn Xá, thuộc thôn Văn Xá, xã Bích sơn, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang, xưa di tích này là đình hàng xã, tức xã Nhẫm Nghiên (trước thế kỷ XIX), xã Tiên Nghiên (từ đầu thế kỷ XIX đến trước Cách mạng tháng Tám 1945).

Xã Nhẫm Nghiên/Tiên Nghiên xưa được chia thành 4 thôn: Tự, Kiểu, Vàng và Văn Xá. Đình do dân của 4 thôn xây dựng để thờ Thành hoàng làng. Sau cách mạng tháng Tám 1945 đến nay cơ cấu tổ chức hành chính thay đổi tác động ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng cũng có sự xáo trộn. Thôn Văn Xá xưa thuộc xã Tiên Nghiên, tổng Dĩnh Sơn, huyện Việt Yên, nay thuộc xã Bích Sơn, huyện Việt Yên. Xưa 4 thôn (Kiểu, Vàng, Tự, Văn Xá) có nhiều sinh hoạt tín ngưỡng chung, nay tách thành các thôn độc lập nên các di tích chung của xã Tiên Nghiên xưa nay nằm ở thôn nào thì thôn ấy là chủ sở hữu. Đó là vấn đề biến đổi văn hóa làng xã để thích ứng, phù hợp với điều kiện thực tế đã phát sinh ở nhiều địa phương trên địa bàn cả nước.

Đình Tiên Nghiên/Văn Xá được khởi dựng từ những năm cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII, dưới thời Lê Trung hưng. Dấu tích làm căn cứ để xác định niên đại di tích này dựa trên mấy cơ sở sau:

- Đình có khám thờ ở tòa Đại đình vẫn giữ nguyên kiểu thức khi khởi dựng, đó là kiểu thức Thượng cung (kiểu thức này khác với kiểu thức Hậu cung). Kiến trúc theo kiểu Thượng cung có từ khi xuất hiện ngôi đình Việt (thế kỷ 16) và kiểu thức này được tồn tại đến nửa cuối thế kỷ XVIII. Còn kiểu Hậu cung (có thể Hậu cung liền kề phía sau theo kiểu chữ đinh, hay Đại đình nối với dải ống muống và tiếp đến Hậu cung xoay ngang theo kiểu chữ nhị) bắt đầu xuất hiện cuối thế kỷ XVIII và từ thế kỷ XIX về sau, kiểu thức này chiếm ưu thế hoàn toàn trong kiến trúc đình Việt.

- Đình Tiên Nghiên/Văn Xá vẫn giữ nguyên được vật liệu xây dựng là gỗ lim cổ ở các kết cấu vì mái. Năm 1994, khi đại tu dân làng thay mấy cột cái nhưng kết cấu vì mái còn khá nguyên trạng, đó là kết cấu thượng con chồng đấu kê, hạ kẻ tràng. Đây cũng là đặc trưng của lối kiến trúc nửa cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII.

- Trên các vì mái của công trình này có nhiều cấu kiện kiến trúc đại diện cho nhiều thời kỳ có giá trị cho chúng ta biết công trình đã được trùng tu nhiều lần ở các triều đại Lê Trung hưng, Nguyễn và cả thời đại ngày nay. Trong số đó, vẫn còn một số cấu kiện như pho tượng tròn hình người, họa tiết trang trí trên kẻ, con chồng hình lá đề trên chóp vì mái…và kỹ thuật chạm khắc đều thể hiện rất rõ phong cách nghệ thuật dân gian thời kỳ nửa cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII.

- Trên 2 câu đầu đình Tiên Nghiên/Văn Xá được khắc hai dòng chữ Hán là văn tự dự báo cho biết niên đại tạo tác, đại tu ngôi đình này. Với kỹ thuật khắc/đục/cày chìm và kiểu chữ trên cấu kiện này chúng tôi đoán định được người thợ mộc đã khắc khi đại tu đình vào năm 1994. Chúng tôi cũng đoán định rằng, khi đại tu, trên hai câu đầu được người xưa ghi thời gian dựng đình, nhưng vì trải trên dưới ba trăm năm nét chữ mờ mòn không rõ nên người thợ đã khắc/đục lại chữ trên câu đầu bên trái. Còn dòng chữ trên câu đầu bên phải người thợ khắc/đục luôn thời gian đại tu đình vào năm 1994. Nhìn nét chữ chúng tôi thấy đồng dạng/ đồng đại với chữ khắc trên các ngôi đình khác được xây dựng cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII. Sở dĩ có kiểu chữ thời Lê Trung hưng vì người thợ đã bắt chước kiểu chữ còn lại trên câu đầu.

Niên đại tạo dựng đình vào năm Đinh Mùi trong khoảng thời gian dự đoán của chúng tôi là năm 1667 hoặc năm 1727. Nhưng với sự góp mặt và tồn tại của pho tượng tròn hình người và con chồng lá đề trang trí họa tiết mây lửa chỉ báo nhiều khả năng là sản phẩm tạo tác năm Đinh Mùi 1667.

Về Thành hoàng được thờ ở đình Tiên Nghiên/Văn Xá

Để tìm hiểu thêm về di tích đình Tiên Nghiên/Văn Xá, chúng tôi đã tra cứu một số tài liệu để xác định rõ vị Thành hoàng được thờ ở đây, thì rất may có khá nhiều tài liệu viết về di tích này và các di tích liên quan.

Bản Kê khai về thần tích, thần sắc và tục lệ thờ cúng của làng/xã Tiên Nghiên do ông Lý trưởng đương thời xã Tiên Nghiên (năm 1938) kê khai và gửi Hội khảo cứu Bách thần của Viện Viễn Đông Bác cổ của chính quyền bảo hộ thực dân Pháp năm 1938 (hiện lưu bản gốc tại Viện TT KHXH, thuộc Viện Hàn Lâm KHXH Việt Nam) có ghi rõ:

“Tiên Nghiên, Le 20 Avril 1938. Chúng tôi là Lý dịch xã Tiên Nghiên, tổng Dĩnh Sơn, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang xin kê khai trả lời Hội khảo cứu Bách thần sự tích như sau này:

Xã Tiên Nghiên.

Đức Tam Giang Đại vương. Oai địch dũng cảm hiển ứng Tam Giang Đại vương húy Trương Hát…Sinh ngày mồng 5 tháng Giêng năm Nhâm ngọ về đời Tiền Lý Nam đế, hóa về ngày 10 tháng 4 không rõ năm nào, hiển thánh về đời Tiền Lê Đại Hành hoàng đế Thiên Phúc Nguyên niên. Báo mộng và âm phù vua Lê Đại Hành đánh được quân nhà Tống và âm phù ông Lý Thường Kiệt đời vua Lý Nhân Tôn cũng đánh được quân nhà Tống tại sông Cầu tức  sông Như Nguyệt giang vì có nghe ngâm bốn câu thơ ở trên không:

Nam quốc sơn hà nam đế cư,

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Sự tích hiện có bia và có sách chép ở tại đền làng Chu Mẫu, huyện Võ Giàng, tỉnh Bắc Ninh. Đời Lê Cảnh Hưng, năm thứ 44 sắc phong tặng: Phu hưu đốc khánh phóng huân đại vương.

Hoàng triều Minh Mệnh năm thứ 20 sắc gia phong tặng An nghĩa chiêu linh hiển liệt đại vương.

Hoàng triều Thiệu Trị năm thứ 4 gia phong Chiêu trung kiệt tiết đại vương.

Tự Đức năm thứ 3 gia phong Trác vĩ đại vương.

Đồng Khánh năm thứ 2 gia phong Dực bảo trung hưng Đại vương.

Khải Định năm thứ 9 sắc chuẩn y cựu phụng sự.

H. các làng trong tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh có nhiều làng thờ ngài và mỗi năm một lần ngày 15 tháng 7 có đến lễ thờ tại làng Chu Mẫu Bắc Ninh là ngày hóa nhật Thánh mẫu sinh ra ngài.

I. Thờ bài vị có mũ áo.

M. Thờ tại đình.

Bãi, lập đình thờ. Bãi này cấm không ai được giồng dọt và làm nhà ở gần. Không được làm gì khác nữa.

Trong một năm tế lễ những ngày:

- Ngày sinh nhật Mùng 5 tháng Giêng, hóa nhật ngày 10 tháng Tư.

- Các đồ lễ vật như Xôi, bò, lợn, gà vv…

Trong làng có 36 người dự vào việc tế lễ như những người có phẩm hàm, các chức dịch trong làng như là Cai đám và các Thôn trưởng.

Trước ngày lễ và trong ngày lễ phải tắm gội sạch sẽ.

Khi tế phải mặc áo thụng lam.

Hèm húy phải kiêng tiếng Hát gọi là xướng.

Việc cúng tế không thay đổi gì cả.

                                                                         Le Lý trưởng

                                                                               Nhung

                                        (Đã ký và đóng dấu Lý trưởng xã Tiên Nghiên)

Tại Thư viện tỉnh Bắc Giang cũng lưu nội dung 04 đạo sắc phong thời Lê Cảnh Hưng (1740 - 1786) cho Thành hoàng làng/xã Tiên Nghiên là Đức thánh Tam Giang.

Như vậy, tất cả tư liệu có trước cách mạng tháng Tám - 1945 đều cho biết đình Tiên Nghiên (sau này là Văn Xá) thờ Thành hoàng là đức thánh Tam Giang (cụ thể là Đức thánh Tam Giang uy địch đại vương, tức Trương Hát, sở dĩ các cụ đọc là Oai địch đại vương, vì chữ Hán có hai âm đọc: Oaiuy đều có nghĩa như nhau) và không thấy nhắc đến việc phụng thờ thánh Cao Sơn- Quý Minh. Và đặc biệt, trong Bản Kê khai về thần tích, thần sắc và tục lệ thờ cúng của làng/xã Tiên Nghiên do ông Lý trưởng đương chức kê khai cũng chỉ nhắc tới 01 đạo sắc thời Lê Cảnh Hưng năm thứ 44 (trong khi có 04 đạo). Có thể cụ đã quên/hoặc chỉ nhắc đến vị thần được thờ chính thôi chăng ?

Vấn đề dân làng/xã xưa nay kỵ húy chữ “Sơn” chắc chắn phải có nguyên do gắn với việc phụng thờ Thành hoàng. Thêm nữa, theo Bắc Giang địa chí thì ở nghè Kiểu (nay thuộc thôn Kiểu cùng xã Bích Sơn) thờ thánhCao Sơn, Tam Giang và Phương Dung công chúa. Mà di tích này vốn xưa cũng là của làng/xã Tiên Nghiên (việc phụng thờ riêng có lẽ chỉ tách ra sau năm 1945). Vì trong truyền thống, tín ngưỡng thờ Thành hoàng được thể hiện trên hệ thống di tích của mỗi làng xã rất cụ thể. Hệ thống di tích đó bao gồm: Miếu, đìnhnghè. Miếu là nơi khởi nguyên gắn với lý do, căn nguyên thờ Thành hoàng cho nên miếu là nơi thờ chính. Đình là nơi làm việc, sinh hoạt, hội họp của làng xã và cũng là nơi thờ vọng đức Thành hoàng. Còn nghè cũng là nơi thờ phụng và cất giữ đồ thờ, tài liệu của làng liên quan đến việc thờ phụng Thành hoàng làng (văn cúng, văn tế, thần tích, sắc phong, kiệu thờ…). Như vậy, nếu đúng nghè Kiểu thờ ba vị thánh trên thì rất có thể liên quan đến việc thờ phụng ở đình làng Tiên Nghiên/Văn Xá. Và việc phụng thờ thánh Cao Sơn - Quý Minh ở đình làng Tiên Nghiên/ Văn Xá chỉ có thể được đưa vào sau đó, vì trước (thời vua Lê Cảnh Hưng) chưa thấy có sắc phong.

Nhưng rất tiếc, đến nay chúng chưa sưu tầm được tài liệu đáng tin cậy nào nhắc đến việc phụng thờ thánh Cao Sơn làm thành hoàng ở đình làng Tiên Nghiên/Văn Xá.

Nguyễn Văn Phong

 

 

 

 

;?>