• Kể từ 01/3/2019 Địa chỉ trang thông tin Sở VHTTDL Bắc Giang đăng nhập theo địa chỉ https://svhttdl.bacgiang.gov.vn
Liên kết

 

 

 

Thông kê truy cập
  • Tổng số lượt: 3558064
  • Số người đang xem: 17
  • Trong ngày: 1077
  • Trong tuần: 5241
  • Trong tháng: 262548
  • Trong năm: 3205841
Trang chủ

Giới thiệu tài liệu địa chí: Văn học dân gian Hà Bắc

( 20:41 | 02/11/2010 ) Bản để inGửi bài này qua Email

Đỗ Thị Thanh Thủy

 

 

Quạt này mười tám nan xương

Anh mua chợ Tỉnh, chợ Thương, chợ Cầu

Khi nắng anh để che đầu

Khi dâm anh để đi đâu anh cầm

Quạt này chờ khách tri âm

Quạt này đi hội bông trầm người ơi!

Nhắc đến văn học dân gian, chúng ta không thể không nhắc tới những câu ca dao mượt mà, đằm thắm, những câu tục ngữ, phương ngôn cô đọng mà chứa đựng nhiều hàm ý sâu xa, những mẩu chuyện dân gian ngắn gọn mà phản ánh chân thực cuộc sống muôn mầu muôn vẻ của nhân dân…Văn học dân gian, một bộ phận quan trọng trong di sản văn hóa, văn nghệ vô cùng quý báu của nhân dân ta từ ngàn xưa để lại. Văn học dân gian có vai trò hàng đầu trong toàn bộ quá trình văn học dân tộc, không ngừng nâng cao khiếu thẩm mỹ và bồi dưỡng tâm hồn, và đó cũng là truyền thống của văn học dân gian tỉnh Bắc Giang nói riêng, văn học tỉnh Hà Bắc trước đây nói chung

            Để giúp bạn đọc nghiên cứu, tìm hiểu về văn học dân gian Hà Bắc xưa, xin trân trọng giới thiệu với bạn đọc tài liệu: “Văn học dân gian Hà Bắc”, là một loại tài liệu sao chụp gồm 28 trang giấy pơluya khổ 20x30 cm, tài liệu đã nghiên cứu một cách khá tổng quát về truyền thống văn học dân gian của tỉnh Hà Bắc, trong đó nghiên cứu khá kỹ về mảng văn học dân gian tỉnh Bắc Giang

            Tài liệu “Văn học dân gian Hà Bắc” được chia làm 2 phần:

Phần 1: Truyền thống văn học dân gian Hà Bắc trong lịch sử văn học dân gian Việt Nam. Cuốn tài liệu đã khẳng định: văn học dân gian Hà Bắc đã có một phong cách riêng nổi tiếng lâu đời. Trong lịch sử văn học dân gian nước nhà, nhân dân các dân tộc Hà Bắc đã có rất nhiều đóng góp.

Hà Bắc xưa, là một tỉnh có nhiều dân tộc anh em chung sống, nếu như ở vùng đồng bằng có hát ví, hát quan họ thì dân tộc Nùng có Sli, dân tộc Tày có Lượn, dân tộc Sán Dìu có Soong cô, dân tộc Cao Lan, Sán Chí có Sịnh ca, dân tộc Dao có Páo dung…

Hà Bắc xưa là vùng có nhiều đầm lầy, sông hồ nên lũ lụt thường xảy ra, đã dẫn đến tục thờ thần núi, mà tiêu biểu là thờ Cao Sơn - Quý Minh được gắn với thần thoại Tản Viên hay Sơn Tinh. Bắc Giang ngày nay, vẫn lưu truyền rộng rãi các truyền thống văn hóa, văn học dân gian của dân tộc, đồng thời sáng tạo nên một truyền thống mang bản sắc địa phương rất độc đáo đóng góp vào kho tàng văn học chung của dân tộc

Lấy nguồn cảm hứng từ thực tế cuộc sống, văn học dân gian Bắc Giang đã được sáng tạo nên, đó là lời ăn, tiếng nói của ông cha tích lũy từ ngàn đời. Đó là những câu nói đượcc đúc kết từ sản xuất và răn dạy con cháu, bao hàm những nội dung mang ý nghĩa triết lý sâu xa. Đó là những câu hát được truyền tải bằng âm thanh giọng điệu ngôn ngữ với nội dung nghệ thuật phong phú, đa dạng, đậm đà bản sắc dân tộc. Giống như đại thi hào Macxingocki đã nhận định: "con người không thể sống mà không vui sướng được. Họ phải biết cười đùa, họ sáng tạo nên những bài hát vui tươi, họ thích nhảy múa". Bởi vậy, văn học dân gian là sản phẩm văn hoá tinh thần và cần thiết đối với mỗi dân tộc, mỗi con người nói chung và người dân Bắc Giang nói riêng.

Ở phần 2 cuốn tài liệu tập trung giới thiệu những tác phẩm văn học dân gian đã được nhân dân sáng tạo và gìn giữ đến nay.

 Hơn 10 thế kỷ thời kỳ Bắc thuộc, văn hóa dân gian xứ Bắc vừa chống lại những âm mưu thâm độc của những viên thái thú phương Bắc tàn ác, vừa mở rộng đón nhận những yếu tố thích hợp của văn hóa nước ngoài. Sau nhiều cuộc khởi nghĩa chống quân xâm lược đã để lại nhiều truyện cổ tích lịch sử được nảy sinh từ những truyền thuyết lịch sử.

Đời Lý có chuyện Lý Thường Kiệt phá Tống ở dọc sông Cầu, Lý Quảng Thông đánh giặc vùng miền núi Sơn Động; đời Trần có chuyện Trần Thành tập kích giặc Nguyên Mông vùng đồi núi Lục Ngạn; hai chị em Sáo Nương, Ngọc Nương dùng kế dìm thuyền giặc trên sông Thương làng Đa Mỗi.

Đến thế kỷ XIX, thực dân Pháp xâm lược nước ta, nhiều cuộc khởi nghĩa của nhân dân các dân tộc tỉnh Bắc Giang đã nổ ra. Truyện cổ tích lịch sử và phong cách truyện kể dân gian cận đại đã phản ánh được những sự kiện lịch sử ấy. Đáng chú ý nhất là hệ thống truyện kể về Hoàng Hoa Thám và phong trào nông dân khởi nghĩa Yên Thế; chuyện khởi nghĩa Cai Vàng…. Sự ra đời của hệ thống chuyện kể này là một hiện tượng không nhiều trong kho tàng chuyện kể dân gian cận đại Việt Nam.

Kho tàng truyện cổ tích lịch sử Hà Bắc là nguồn văn học dân gian quý giá, nó phản ánh tinh thần yêu nước, phong trào giải phóng dân tộc và giữ vững nền độc lập của nhân dân các dân tộc tỉnh Bắc Giang. Tuy nhiên, với vị trí đặc biệt ở xứ Bắc, văn học dân gian Hà Bắc bắt đầu đã có sự giao thoa với văn học nước ngoài , đặc biệt là với văn học Trung Quốc. Thuật dùng trâu vàng hay kim khí khác để yểm trấn sơn xuyên là của thuật phong thủy Trung Quốc. Trên đất Hà Bắc, dường như đâu đâu cũng có tập tục, truyền thuyết, di tích của tục thờ trâu. Nhiều làng như làng Lủ ( Đa Phúc), làng Sổ ( Hiệp Hòa) đời đời kết chạ bắt đầu bằng sự tích con trâu làng này lồng chạy sang phục trước đình làng kia và được làng bạn chăm nom tử tế. Trước đình làng có tạc tượng trâu để thờ như làng Chu Xá (Việt Yên), và nhiều làng mang tên tự có từ tố “Chu”, “Châu”  thực ra gốc là Tru, Trâu.

Trong các sáng tác của văn học dân gian Bắc Giang thì truyện cười là một phần quan trọng không thể thiếu. Nó thể hiện sự sôi nổi, mạnh mẽ mà vẫn hồn nhiên, vui tươi của người dân tỉnh Bắc Giang. Đặc biệt, khi nhắc tới truyện cười dân gian Hà Bắc chúng ta không thể không nhắc đến địa danh Hòa Làng (Tân Yên), nơi có những tiếng cười không ngớt, nơi không ngừng sáng tạo của những lời bông đùa.

Trong thể loại tự sự dân gian thì bao giờ “vè” cũng mang tính thời sự rõ rệt nhất. Giống như truyện cổ tích, vè ra đời để phản ánh những sự kiện lịch sử và những vấn đề xã hội trong xóm ngoài làng. Bắc Giang hiện có nhiều dị bản vè Cai Vàng hay vợ ba Cai Vàng, một số bài vè xung quanh cuộc khởi nghĩa Hoàng Hoa Thám và một số bài vè bắt lính sang Tây… đều có thể xem là những tư liệu tham khảo lịch sử địa phương. Bên cạnh đó còn có những bài vè ca ngợi người phụ nữ quê hương. Đó là bà Tân Thị Thắm, vợ ba Cai vàng, bà ba Đề Thám… Kho tàng ca dao dân ca Hà Bắc phát triển đặc biệt và có sự đóng góp xứng đáng vào kho tàng văn học dân gian của cả nước. Nhiều câu ca dao phản ánh những địa danh cụ thể như:

Khăn này mua ở Bắc Giang

Em mua đồng tám thời chàng biết chăng?

Khi thì em đội trên đầu

Khi thì quàng cổ, khi lau mặt chàng

            Tính chất phong phú của ca dao Hà Bắc xưa đã làm giầu cho vốn lời ca của các hình thức ca hát dân gian địa phương. Nhiều địa phương có hát ví, hát ống và hát trống quân. Nhưng các nguồn tư liệu cho thấy, hát ví, hát trống quân ở Hà Bắc có những sắc thái riêng, ngôn ngữ trong các lời ca được chau chuốt, điêu luyện đến mức trong sáng của ngôn ngữ văn học dân tộc. Điều này chứng tỏ đó là cơ sở cho Hà Bắc có được dân ca Quan họ, một hình thức ca hát dân gian độc đáo, phong phú cả về làn điệu và lời ca. Ngôn ngữ thơ ca dân gian Hà Bắc ít tiếng địa phương, hầu như đều là ngôn ngữ toàn dân:

       :                          Có trầu mà chẳng có cau

Làm sao cho đỏ môi nhau thì làm

Trống quân:            Gặp đây ăn một miếng trầu

                     Gọi là tình nghĩa trước sau chăng là

                             Trầu này trầu của đôi ta

                     Dâng lên khấn nguyện trăng già xe dây

Quan họ:                   Lại đây xơi miếng trầu này

                     Trầu mặn, trầu nhạt, trầu cay, trầu nồng

                             Rồi mai lên điệu vợ chống

                     Nằm trông thấy mặt kẻo lòng nhớ thương

Song song với ca dao, dân ca, như bất cứ địa phương nào khác, tục ngữ Hà Bắc được sáng tạo từ bao đời nay đã trở thành một kho tàng quý báu. Đó là lời ăn tiếng nói hàng ngày của nhân dân, là những kinh nghiệm quý báu trong cuộc sống. Tục ngữ Hà Bắc trước hết phản ánh các đặc điểm về địa phương:

Ăn cơm mỗi bữa một trâu

Lấy chồng Bo Chợ chẳng giầu cũng vui”

“ Trai Cầu Vồng Yên Thế, giá Nội Duệ cầu Lim”

Có thể nói về làng nào, xã nào, dù đồng bằng hay trên trung du, miền núi, chúng ta đều được nghe những câu tục ngữ như thế. Khách về địa phương không khỏi ngạc nhiên khi phát hiện ra đặc điểm này hay đặc điểm kia đã được đúc kết qua tục ngữ từ lâu rồi, và rất vui mừng khi nhận ra những khuôn mặt riêng ấy của từng làng quê

Trong tiến trình văn học dân gian Việt Nam, từ thể loại tự sự đến thể loại trữ tình, chúng ta đều nhận thấy có sự đóng góp của văn học dân gian Hà Bắc, từ những thiên thần thoại, cổ tích xa xưa đến nhữn hình thức ca hát dân gian còn rộn ràng vào thời hiện đại đều có sự tham gia của văn học dân gian Hà Bắc. Đó là niềm tự hào chính đáng của những con người xứ Bắc giầu đẹp, hào hùng, thông minh, dũng cảm trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc

Như vậy có thể nói văn học dân gian Hà Bắc là kho tàng văn hóa, tri thức dân gian, phản ánh những phong tục, tạp quán, tâm tư nguyện vọng của con người Hà Bắc. Để giúp bạn đọc có thêm tư liệu nghiên cứu về cái tinh tuý của dân tộc được kết tinh từ cuộc sống hàng ngày qua các tác phẩm văn học dân gian, xin trân trọng giới thiệu với bạn đọc tài liệu: “Văn học dân gian Hà Bắc” với ký hiệu SC.000006 tại kho Địa chí - Thư viện tỉnh Bắc Giang.

Mời các bạn tìm đọc!

;?>